درسی فراتر از دوگانه علم یا ثروت؛ چهار کاری که بهتر از هر چیزی است

15:37 - 1399/05/08

-به دنبال چیزهایی باشیم که از همه چیز بهتر هستند.

امام باقر علیه السلام

چهار چیز هستند که بهتر از هر چیز دیگری در روایات معرفی شده‌اند و آنها عبارتند از: خشیت الهی، میانه روی، حق گویی و تضرع در درگاه الهی.

در مقایسه بین علم و ثروت، برتری با علم است اما آیا می دانید که بهتر از این دو چه چیزهایی هستند؟ امام باقر علیه السلام در روایتی چهارکاری که بهتر از علم و ثروت هستند را بیان می فرمایند که بررسی هر یک می پردازیم.
امام باقر علیه السلام می فرمایند: «قَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ ع أُوتِينَا مَا أُوتِيَ النَّاسُ وَ مَا لَمْ يُؤْتَوْا وَ عُلِّمْنَا مَا عُلِّمَ النَّاسُ وَ مَا لَمْ يُعَلَّمُوا فَلَمْ نَجِدْ شَيْئاً أَفْضَلَ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ فِي الْغَيْبِ وَ الْمَشْهَدِ وَ الْقَصْدِ فِي الْغِنَى وَ الْفَقْرِ وَ كَلِمَةِ الْحَقِّ فِي الرِّضَا وَ الْغَضَبِ وَ التَّضَرُّعِ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي كُلِّ حَالٍ؛ [1]  سليمان بن داود فرمود كه آن چه به مردم داده شد به ما نيز داده شد به اضافه چيزى كه به مردم داده نشد؛ و آن  چه مردم می دانند ما دانستيم به اضافه چيزى كه مردم آن را نمی دانند با اين حال نيافتيم چيزى را كه بهتر باشد از ترس از خدا در پنهان و آشكار، و از ميانه روى در حال ثروتمندى و تهى دستى، و حق گویى در حال خشنودى و خشم، و زارى به درگاه حق در هر حال.»

ترس از خدا در پنهان و آشکار
«خوف، به معناى توقع و احتمال دادن پيش آمد مكروهى است، ولى كلمه خشيّت به معناى تاثر قلب از چنين احتمالى است، و خلاصه، كلمه خشيت به معناى حالت و امرى است قلبى، و كلمه خوف به معناى امرى است عملى، و به همين جهت خوف را به انبياء هم می ‏توان نسبت داد، ولى خشيت از غير خدا را نمى ‏توان به ايشان نسبت داد.» [2]
سؤال اساسی در این جا آن است که ویژگی خشیت الهی چیست که موجب برتری آن بر علم و ثروت می شود. شاید این ویژگی را بتوان در دعاهای رسیده از اهل بیت علیهم السلام دریافت مثل این که: «وَ اقْسِمْ لَنَا مِنْ خَشْيَتِكَ مَا يَحُولُ بَيْنَنَا وَ بَيْنَ مَعَاصِيك‏؛ [3] از خشیت (و هیبت) خودت آن قدر نصیب ما بگردان که حایل و مانعی میان ما و معاصی بشود.»
قطعاً بهتر از دانایی عمل به دانسته هاست. شناخت خداوند به عنوان بزرگترین علم، زمانی مفید خواهد بود که موجب قرار گرفتن هیبت و شوکت الهی در قلب انسان و مانعی بزرگ بر سر راه ارتکاب گناهان شود و به عبارت دیگر، مفید باشد یعنی موجب خشیت الهی شود! از همین رو قرآن کریم می فرماید: «إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماء؛ [4]  از بندگان خدا تنها دانايانند كه از او مى ‏ترسند.»

میانه روی در ثروت و فقر
بهره از مادیات در این دنیا به هر اندازه که باشد، تنها آزمونی از سوی خدای متعال است پس نباید موجب تغییر حال درونی افراد و گرایش او به افراط یعنی اسراف یا تفریط یعنی بخل شود. قرآن کریم می فرماید: «وَ اللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى‏ بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلى‏ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَهُمْ فيهِ سَواءٌ أَ فَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ؛ [5] و خدا بعضى از شما را در روزى بر بعضى ديگر برترى داده است. و [لى‏] كسانى كه فزونى يافته ‏اند، روزىِ خود را به بندگان خود نمى‏ دهند تا در آن با هم مساوى باشند. آيا باز نعمت خدا را انكار مى‏ كنند؟»
بهترین الگوی مصرف در نگاه دینی اسلام، میانه روی و اعتدال در مصرف است. این کار موجب می شود که از خطرات مصرف گرایی و نیز از سختی فقر در امان بمانیم و خلاصه این که همیشه راه خروج از مشکلات را داشته باشیم. میانه روی، عاقلانه ترین کار ممکن است چنان که امیرالمؤمنین علیه السلام می فرمایند: «لَا [يُرَى الْجَاهِلُ‏] تَرَى الْجَاهِلَ إِلَّا مُفْرِطاً أَوْ مُفَرِّطا؛ [6] همیشه جاهل را نمی‌بینی جز اینکه یا زیاده‌روی می‌کند و یا کم می‌آورد.»

حق گویی در خشنودی و خشم
قرآن کریم در مورد لزوم عدالت و حق محوری در هنگام خشم می فرماید: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامينَ لِلَّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ وَ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى‏ أَلاَّ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى‏ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبيرٌ بِما تَعْمَلُونَ؛ [7] اى كسانى كه ايمان آورده ‏ايد، براى خدا به داد برخيزيد [و] به عدالت شهادت دهيد، و البتّه نبايد دشمنىِ گروهى، شما را بر آن دارد كه عدالت نكنيد. عدالت كنيد كه آن به تقوا نزديك تر است، و از خدا پروا داريد، كه خدا به آنچه انجام مى ‏دهيد آگاه است.»
پس، عدالت ورزی حتی در برابر دشمنان نیز مورد تأکید دین اسلام است. به عبارت دیگر، فشار خشم یا هیجان خوشحالی، نباید مؤمن را از رفتار بر مدار حق خارج کند چنان که رسول خدا صلّی الله علیه و آله در مورد امیرالمؤمنین علیه السلام می فرمایند: «عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَ عَلِي‏؛ [8] علی با حق و حق، با علی است.»
وظیفه هر مؤمن و هر انسان با وجدانی، دفاع از حق است هر چند به ضرر انسان باشد. امام صادق علیه السلام می فرمایند: «إِنَّ مِنْ حَقِيقَةِ الْإِيمَانِ أَنْ تُؤْثِرَ الْحَقَّ وَ إِنْ ضَرَّكَ عَلَى الْبَاطِلِ وَ إِنْ نَفَعَكَ؛ [9] از حقيقت ايمان اين است كه حق را بر باطل مقدم دارى، هر چند حق به ضرر تو وباطل به نفع تو باشد.»

تضرع در درگاه خدا
تضرع و زاری در درگاه خداوند متعال ضمن این که موجب اجابت دعا می شود آثار تربیتی فراوانی برای انسان به دنبال دارد. اهمیت تضرع، تا اندازه ای است که خدای متعال برای وادار کردن بندگان به تضرع، آن ها را به گرفتاری و رنج مبتلا می کند چنان که می فرماید: «وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى‏ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ؛ [10] و به يقين، ما به سوى امّت هايى كه پيش از تو بودند [پيامبرانى‏] فرستاديم، و آنان را به تنگى معيشت و بيمارى دچار ساختيم، تا به تضرّع و خاكسارى درآيند.»
این در حالی است که، یکی از پر تکرارترین نکوهش های خداوند در مورد آن است که انسان ها تنها در هنگام گرفتاری ها به یاد خدا می افتند. بر این اساس، پیوستگی تضرع در درگاه الهی از ارزش فراوانی برخوردار است که برتر از علم و ثروت بدون تضرع و یاد خداست.

پی نوشت
[1] ‏محمد بن علی ابن‌بابویه، الخصال (جماعة المدرسين في الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامي: قم، ۱۴۱۶)، ج 1, 241, حدیث 91.
[2] ‏محمد حسین طباطبایی، تفسیر المیزان (ترجمه) (جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی: قم، ۱۳۷۸)، ج 16, 485.
[3] ‏محمد بن حسن طوسی، تهذيب الأحكام (دار الکتب الإسلامیة: تهران، ۱۳۶۵)، ج 3, 92, حدیث 252.
[4] سوره فاطر، آیه 28.
[5] سوره نحل، آیه 71.
[6] ‏محمد بن حسین شریف الرضی، نهج البلاغة (صبحی صالح) (موسسة دار الهجرة: قم، ۱۴۱۴)، 479, 70.
[7] سوره مائده، آیه 8.
[8] ‏علی بن محمد خزاز رازی، كفاية الأثر في النص على الأئمة الإثنی عشر (بيدار: قم، ۱۴۰۱)، 20.
[9] ‏احمد بن محمد برقی، المحاسن (دار الکتب الإسلامیة: قم، بی‌تا)، ج 1, 205, حدیث 57.
[10] سوره انعام، آیه 42.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز:
  • آدرس صفحات وب و آدرس‌های پست الکترونیکی بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
لطفا پاسخ سوال را بنویسید.
این سایت با نظارت اداره تبلیغ اینترنتی معاونت تبلیغ حوزه های علمیه فعالیت نموده و تمامی حقوق متعلق به این اداره می باشد.