شهادت امام حسن-ع ارسال رصد

ازدواج ام کلثوم با خلیفه دوم در نگاه دانشمندان شیعی

09:04 - 1400/05/02

شواهد و قرائن تاریخی نشان می دهد ام کلثوم کنیه حضرت زینب بوده است و حضرت علی علیه السلام دختری به نام ام کلثوم نداشته است.

خلیفه دوم

درباره ازدواج خلیفه دوم با ام کلثوم سه دیدگاه وجود دارد؛ برخی معتقدند هرگز چنین ازدواجی صورت نگرفته است. عده ای نیز بر این باورند که این ازدواج با اکراه صورت گرفت. دیدگاه سومی نیز وجود دارد که نشان می دهد آن حضرت دختری به نام ام کلثوم نداشته است تا بخواهد بحث از ازدواج یا عدم آن مطرح شود. هر سه گروه برای اثبات مدعای خود به ادله مختلفی استناد جسته اند. درباره زندگی ام کلثوم بر خلاف خواهرش حضرت زینب اطلاعات چندانی در دست نیست و همین مقدار هم که وجود دارد مورد اختلاف و یا بی مهری مورخان و نسب شناسان قرار گرفته است.

یکی از شبهاتی که اهل‌سنت، به‌ویژه در سال‌های اخیر به صورت گسترده مطرح کرده‌اند، ازدواج خلیفه دوم با امّ‌کلثوم، دختر امیرمؤمنان و فاطمه زهرا علیهماالسلام است. اهل‌سنت، استفاده‌های گوناگونی از این ازدواج می‌کنند؛ از جمله می‌خواهند با اثبات این ازدواج، رابطه صمیمانه و دوستانه امیرمؤمنان با خلفا را ثابت و از سوی دیگر، شهادت حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها، غصب خلافت و ... را انکار نمایند. حال سؤال این است که آیا چنین ازدواجی از نگاه شیعه در تاریخ صورت گرفته است؟ در صورت واقع شدن چنین ازدواجی آیا حضرت علی علیه‌السلام با چنین ازدواجی موافق بوده است؟

پاسخ:
درباره ازدواج ام کلثوم با عمر بن خطاب سه دیدگاه وجود دارد و هر کدام دلایل عقلی و نقلی زیادی را برای اثبات مدعای خود ذکر کرده اند. در ادامه این سه دیدگاه با ادله آنها مورد بحث و بررسی قرار می گیرد.

دیدگاه اول: عدم ازدواج ام کلثوم با خلیفه دوم
اصل ازدواج را بزرگان زیادی از علمای شیعه انکار و رد کرده اند.[1] این دیدگاه به قول حق نزدیک تر است و شواهد زیادی بر آن وجود دارد. عمده ادله ای که بر این قول وجود دارد عبارت است از:

1- اختلاف روایات و تناقض گویی و تعارض بین آنها؛ این اختلاف ها غالبا در نحوه خواستگاری، تناقض در عاقد، اختلاف در مهریه، اختلاف در تعدد فرزندان ام کلثوم، اختلاف در سن ام کلثوم هنگام ازدواج، اختلاف در وفات وی بوده است.

2- وفات ام کلثوم قبل از عروسی با عمر؛[2]

3- پاسخ منفی حضرت علی علیه السلام به این ازدواج به دلیل اختلافات مبنایی در اعتقادات بین حضرت علی علیه السلام و خلیفه دوم.[3] علاوه بر این ادله شواهد دیگری نیز وجود دارد که این ازدواج را از اساس نفی می کند.[4]

دیدگاه دوم: ازدواج ام کلثوم با خلیفه دوم
در مقابل، بزرگان زیادی مانند قاضی نعمان، شیخ مفید، سید مرتضی، شیخ طوسی، طبرسی، شوشتری و ... این ازدواج را پذیرفته اند.[5] عمده دلیلی که این گروه اقامه نموده اند این است که حضرت علی (علیه السلام) در ابتدا موافقت نکرد ولی پس از کش مکش های زیاد و امتناع جدی و نپذیرفتن های مکرر و بهانه های متعدد در رد درخواستعمر، سرانجام به سبب تهدید عمر مجبور شد سرنوشت ازدواج ام کلثوم را به دست عمویش عباس بسپارد.[6] البته قرائن دیگری بر این ازدواج وجود دارد، مانند ذکر شدن نام فرزندان ام کلثوم از عمر در منابع نسب شناسی.[7]

دیدگاه سوم: نبود دختری به نام ام کلثوم برای حضرت علی (ع)
این دیگاه نیز طرفدارانی در بین شیعه و سنی دارد. این گروه یا به طور کلی دختری به نام ام کلثوم را برای آن حضرت نفی می کنند و ام کلثوم را کنیه حضرت زینب سلام الله علیها می دانند.[8] چنان که رضی الدین حلّی در این باره می گوید: «برای حضرت علی علیه‌السّلام از دختر و پسر بیست و هفت فرزند بوده است. حسن، حسین و زینب کبری که کنیه وی امّ‌کلثوم است، همگی از فرزندان حضرت فاطمه سلام‌ الله علیها دختر رسول خدا (ص) بوده‌اند.»[9] باقر شریف قرشی، محقق معاصر و از مفاخر شیعه ساکن نجف نیز در این‌باره می‌گوید: «صدیقه طاهره، دختری غیر از حضرت زینب نداشته است و همو کنیه‌اش امّ‌کلثوم بوده است؛ چنانچه برخی از محققین نیز بر این عقیده هستند. به هرحال من بدون تردید عقیده دارم که صدیقه طاهره دختری به نام امّ‌کلثوم نداشته است.» عمده دلیلی که وی بر مدعای خود ذکر کرده، تعارض بین روایات است که دیدگاه های مختلفی در آن ها ذکر شده است. برخی بر اصل وجود ام کلثوم تصریح نموده، برخی نیز وجود چنین دختری را برای حضرت علی علیه السلام نفی می کند. گروهی از این روایات بر ازدواج چنین دختری با خلیفه تأکید نموده، گروهی نیز چنین ازدواجی را نفی و بر ازدواج با عبد الله بن جعفر تصریح کرده اند. در صورت پذیرش قول سوم، ام کلثوم نام دیگر حضرت زینب یا کنیه آن حضرت می باشد که در این صورت زینب همسر عبد الله بن جعفر می باشد.[10]

در نتیجه از میان این سه قول، قول اول و سوم به سبب وجود شواهد فراوان بر آن‌ها قابل قبول است. تمام روایات موجود در کتاب‌های اهل‌سنت که ازدواج دختر امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) را با خلیفه دوم ثابت می‌کند، با اشکالات سندی مواجه و با تعارض‌ها و تناقض‌های غیرقابل جمعی که دارند، غیر قابل اعتماد هستند. از این رو نمی توان دختری به نام ام کلثوم را برای حضرت علی علیه‌السلام ثابت نمود و در صورت اثبات چنین دختری باید گفت این نام کنیه حضرت زینب بوده است.

پی‌نوشت
1. محلاتی، ریاحین الشریعه، ج۳، ص۲۴۵.؛ تقوی، امکان سنجی ازدواج خلیفه دوم با حضرت ام کلثوم، ص 20.
2. ابن شهرآشوب، المناقب، ج۳، ص۱۸۹.
3. انصاری زنجانی، الموسوعة الکبری، ج۷، ص۳۴۰- ۳۵۴.
4. ر م: بررسي شبهه ازدواج ام كلثوم با عمر. http://www.valiasr-aj.com/lib/omekolsom/omekolsom.pdf
5. کلینی، الکافی، ج 5،ص 346؛ مفید، المسائل العکبریه،  ص۶۰؛ همان، رسائل الشریف المرتضی، ج ۳، ص ۱۴۹؛ شوشتری، قاموس الرجال، ج ۱۲، ص ۲۱۶.
6. همان، الکافی، ج ۵، ص۳۴۶.
7. بلاذری، انساب الاشراف، ج ۱، ص ۴۲۸؛ بیهقی، سنن البیهقی الکبری، ج ۷، ص ۱۱۱؛ صفدی، الوافی بالوفیات، ج۱، ص۷۹.      
8. قلیوبی، حاشیة قلیوبی علی منهاج الطالبین، ج۳، ص۲۳۶؛  صالحی شامی، سبل الهدی، ج۱۱، ص۲۸۸، قرشی، حیاة سیدة النساء فاطمة الزهرا (س)، ص ۲۱۹.
9. حلی، العدد القویة لدفع المخاوف الیومیة، ص۲۴۲.
10. قرشی، حیاة سیدة النساء فاطمة الزهرا (سلام‌الله‌علیها)، ص۲۱۹.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز:
  • آدرس صفحات وب و آدرس‌های پست الکترونیکی بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
لطفا پاسخ سوال را بنویسید.
این سایت با نظارت اداره تبلیغ اینترنتی معاونت تبلیغ حوزه های علمیه فعالیت نموده و تمامی حقوق متعلق به این اداره می باشد.