کنیز زادگی برخی از امامان و ارحام طاهره

12:33 - 1400/08/26

اسلام از لحاظ کرامت انسانی، تفاوتی میان بردگان و آزادگان قائل نیست، بلکه از دید گاه اسلام تنها ملاک برتری انسان‌ها بر یکدیگر تقوا هست: «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُم؛ گرامى‌‏ترین شما نزد خداوند با تقواترین شما است.»

کنیز زادگی برخی از امامان و ارحام طاهره

هشام بن عبد الملک به زید پسر امام سجاد علیه السلام گفت: زيد شنيده ‏ام كه آرزوى خلافت دارى، در حالي كه مادر تو کنیز است پس شایسته خلافت نيستى زيد گفت: هيچ كس سزاوارتر نزد خداوند و بالاتر از پيامبر او نيست؛ زیرا خداوند پيغمبر را مبعوث فرموده و حال آن که اسماعيل فرزند كنيز و برادرش فرزند بانو بود و خداوند از نسل اسماعیل خيرالبشر (محمد) را به وجود آورد.

با بررسی منابع تاریخی و روایی به این نکته بر می خوریم که مادر چند تن از امامان بزرگوار شیعه در ابتدا کنیز بودند؛ چون کنیز جایگاه پایین تری در جامعه دارا می باشد؛ این سوال به ذهن انسان خطور می کند که آیا این مساله نمی تواند دلیل نقص بر امامان شیعه باشد؟

در تبیین این موضوع باید به چند جهت بپردازیم تا پاسخ به طور شفاف بر ما روشن گردد.

مشروعیت ازدواج با کنیز
اسلام هرگونه تجاوز و سوء استفاده جنسی از زنان اسیر را نامشروع می داند، به مسلمانان اجازه داده است كه در صورت تمایل با شرایط خاص و تحت ضوابط معینی با آنان روابط زناشویی مشروع داشته باشند و تحت این شرایط است که اسلام این نحوه روابط زناشویی و تعهدات متقابل را در طرفین رسمیت داده است، كه در سلامت اخلاقی طرفین و جامعه اثرات مثبت بسیار دارد. بعضی از این شرایط عبارت‌اند از:

1. در صورتی كه قبل از اسارت شوهر داشته است، مالک نمی‌تواند قبل از تمام شدن مدت استبراء و پاک شدن رحم او و اطمینان از عدم بارداری‌اش با او روابط زناشویی داشته باشد.[1]
2. در یک زمان نمی‌تواند با دو مرد روابط زناشویی داشته باشد.
3. ازدواج كنیز باید با اجازه صاحبش باشد.
4. اگر مالک كنیزش را به ازدواج دیگری، اگرچه برده‌اش درآورد، دیگر نمی‌تواند خودش با او رابطه داشته باشد؛ مگر اینكه كنیز از همسرش جدا شود كه در آن صورت، پس از سپری شدن عده می‌تواند با او رابطه داشته باشد.[2]

علل ازدواج با کنیز
ازدواج با کنیز، امری كاملاً خلاف باور حاكم بر جوامع آن روز بود و مردم آن روز ازدواج با چنین افرادی را توهین بزرگی به خود و جایگاهشان می شمردند. خداوند در رد این دیدگاه اشتباه عرف آن زمان؛ آیه شریفه «وَلأَمَةٌ مُّؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِّن مُّشْرِكةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكمْ؛[3] ازدواج با كنیز مؤمن بهتر است از ازدواج با زن مشرک اگرچه این که شما از این کار تعجب نمایید» را نازل کرد. در نتیجه مطرح کردن مساله ازدواج با اسیران و در واقع، قانونی كردن ازدواج با زنان اسیر شده، هم احیای شخصیت زنان اسیر شده شمرده می شد و هم به معنای اعطای حق تشكیل خانواده به آنان بود. پس ازدواج با زنان اسیر شده، اهانت به آن ها نبود، بلكه در جهت احیای شخصیت و كرامت آنان بود.

ملاک برتری انسان ها
از دید اسلام ملاک برتری شخص؛ برده یا آزاد بودن و یا برتری مالی و زیبایی و... نمی باشد بلکه ملاک برتری را خداوند در قرآن تقوا دانسته است: «إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ؛[4] همانا گرامی ترین شما نزد خداوند پرهیز کار ترین شما هست.» با این بیان به روشنی مشخص می شود که انسان در برتری دادن شخصی به شخص دیگر باید ملاک را تقوا بگیرد؛ از این رو در سیره معصومین ما کم توجهی نسبت به شخصی به دلیل برده بودنش دیده نمی شود؛ در نتیجه غلامان اهل بیت وقتی آزاد می شدند غالبا گریه می کردند و نمی خواستند جای دیگر بروند و یا این که غلامی امام، را با هیچ چیزی عوض نمی نمودند؛ زیرا می دانستند غلامی در این خانه از آقایی برتر و بالاتر می باشد؛ مانند: عبد امام سجاد علیه السلام که مسئول نگه داری چهارپایان بود و از لحاظ معنوی دارای مقام «مستجاب الدعوه» بود، حاضر نشد غلامی حضرت را با سروری عوض کند و وقتی شنید که قرار است آزاد شود از خدا مرگ خود را طلب کرد و از دنیا رفت.[5]

فضیلت کنیزانی که مادر امام شدند
با دقت در منابع اسلامی این نتیجه به دست می آید که ملاک برتری، عرب بودن و آقا زاده بودن و آزاد بودن نیست؛ بلکه ملاک صفای باطن و طهارت نفس می باشد. این نکته باعث می شود دختری از پادشاهی روم جدا شده و کنیز شود و سپس سروری پیدا نماید و همسر امام شود و پسری به دنیا آورد، ثمره تمام خلقت و وارث تمام انبیا و اوصیا گردد.

در نتیجه همه این بانوانی که مادر امام شدند، با ایمان و دارای سجایای اخلاقی و صفات پسندیده بودند. در بیانات گهر بار ائمه معصومین علیهم السلام تعدادی از آن ها بیان گردیده است؛ مانند:

1. مادر امام کاظم علیه السلام که معروف به حمیده مصفا بود. امام صادق (علیه السلام) در مورد ایشان می فرمایند: «حمیده، پاکیزه از پلیدی‌ها و مانند شِمش طلاست. ملائکه، همواره از وی مراقبت می‌کردند تا کرامتی از سوی خداوند برای من و حجت بعد از من به دستم رسید.»[6]

2. نجمه خاتون؛ مادر امام رضا(علیه السلام) نیز بانویی پرهیزکار بود، حمیده خاتون در مورد ایشان می فرماید: کنیزی با فضیلت‌تر از او ندیده‌ام و شکی نیست که به زودی خداوند متعال نسل وی را آشکار خواهد کرد.[7]

3.مادر امام جواد(علیه السلام)؛ سبیکه نیز از بانوان با ایمان بود، در حدیثی، پیامبر(صلی الله علیه واله) سال ها قبل او را کنیزی پاک دهان دانسته که خداوند رَحِم او را برای به دنیا آوردن یک امام انتخاب کرده است.[8]

4. مادر امام هادی علیه السلام؛ سمانه مغربی بانویی زاهد بود و بسیار روزه می گرفت و امام هادی(علیه السلام) مادر خود را از عارفین بر حقش(حق امامت) و اهل بهشت دانسته اند.[9]

5. منابع شیعی از مادر امام حسن عسکری(علیه السلام) نیز به بزرگی یاد کرده اند و او را بانویی عفیف، کریم و در نهایت صلاح و ورع و تقوا دانسته اند.[10]

در نتیجه ملاک برای برتری انسان، تقوا می باشد و کنیز بودن دلیل بر نقص نمی باشد؛ علاوه بر آن مادران ائمه فضائلی داشتند که بسیاری از زنانی که برده نبودن آن ویژگی ها و برتری ها را دارا نبودند و لیاقت همسری و مادری امام را نداشتند. 

پی نوشت
[1] تهذیب الاحکام، ج‏5، ص 84.
[2] جامع المسائل، ج3، ص 503.
[3] سوره بقره، آیه 221.
[4] سوره حجرات، آیه 14.
[5] اثبات الوصیه، ص ۱۷۵.
[6] اصول کافی، ج2، ص 387.
[7] امالی شیخ صدوق، ص 24.
[8] کافی، ج1، ص 323.
[9]دلائل الامامه، ص۲۱۶.
[10] منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل(ص)، ج۲، ص ۶۴۹.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز:
  • آدرس صفحات وب و آدرس‌های پست الکترونیکی بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
لطفا پاسخ سوال را بنویسید.