جنگ خندق و برتری امیرالمؤمنین(ع) براساس منابع اهل سنت

11:12 - 1401/02/21

یکی از صفحات سراسر درخشان زندگی امیرالمومنین علیه‌السلام ماجرای جنگ خندق و شجاعت حضرت در برابر قهرمان عرب است. فضیلت‌ امیرالمؤمنین در این جنگ را نه تنها شیعیان بلکه دانشمندان و مورخان اهل سنت نیز نقل کرده‌اند.

حدیث فضیلت امام علی بر پیامبران,صعصعه و امیرالمومنین

دفتر فضائل امیرالمومنین تمامی ندارد. صفحاتی از این دفتر را می‌توان در ماجرای جنگ خندق ورق زد؛ آنجا که امیرالمؤمنین به هنگام ترس تمام مسلمانان، یکه و تنها پاسخ مبارزه‌طلبی قهرمان مشرکان را داد و او را به هلاکت رسانید. علاوه بر منابع شیعه، منابع اهل سنت نیز نکات بسیاری از فضائل امیرالمؤمنین در این جنگ نقل کرده‌اند که در این نوشته به برخی از آن‌ها اشاره‌ کرده‌ایم.

جنگ احزاب از بزرگترین و سرنوشت‌سازترین جنگ‌های مسلمانان با مشرکان بود. نقطه‌ی کانونی غزوه خندق، نبرد امیرالمومنین علیه‌السلام با عمرو بن عبدود است؛ نبردی که پیامبر آن را با تعبیر مصاف تمامی اسلام در برابر تمامی کفر توصیف کردند.[۱]

ترس مسلمانان از عمرو بن عبدود و ترس عمرو بن عبدود از امیرالمؤمنین 
عَمْرو بن عَبدُوَد از بزرگترین جنگجویان عرب بود و همگان از قدرت او هراس داشتند. هنگامی که در برابر سپاه مسلمانان مبارز طلبید، هیچ‌کس جز امیرالمؤمنین اعلام آمادگی نکرد. عمرو بن عبدود به بهانه جوان بودن امام و سابقه همنشینی با پدر حضرت، سعی کرد امام را از نبرد با خود منصرف کند. تاریخ نویسان اهل سنت گفته‌اند او از عمر بن خطاب و ابوبکر نام برده و خواهان مبارزه با آنان بوده است.[۲] اما هیچ‌کدام از آن دو پاسخی به این مبارز‌طلبی ابن عَبدُوَد ندادند.
ابن ابی الحدید معتزلی از استاد خود نقل می‌کند که عمرو بن عبدود از ترس جان خود سعی داشت امام را از مبارزه منصرف کند و نسبت به رعایت جان حضرت دروغ می‌گفت. او به نقل از استاد خود می‌نویسد: «به خدا سوگند عمرو بن عبدود به علی فرمان بازگشت نداد که علی زنده بماند بلکه از بیم چنین می‌گفت چرا که کشته‌شدگان در جنگ بدر و احد را به دست علی علیه‌السلام می‌دانست و می‌شناخت.»[۳]
شاهدی که این سخن را تایید می‌کند شعری است که خواهر عمرو بن عبدود پس از شنیدن خبر مرگ برادرش می‌سراید. او می‌گوید: «اگر قاتل عمر کسی دیگر بود، تا ابد بر او می‌گریستم، ولی قاتلش کسی است که از قتل او عیبی بر عمرو نیست.»[۴] این سخن خواهر عمرو نشان می‌دهد حضرت علی در نگاه او و برادرش جوانی که از جنگ چیزی ندانسته و قدرتی ندارد، به شمار نمی‌رفت بلکه سابقه حضرت در جنگاوری و شجاعت را شنیده و از آن آگاه بودند.

برتری امیرالمؤمنین بر سایر صحابه پیامبر 
شجاعت امیرالمؤمنین در مبارزه با عمرو، به تنهایی عظمت و برتری حضرت را بر سایر صحابه اثبات می‌کند؛ اما شواهد و قرائن دیگری نیز برای این برتری در ماجرای غزوه خندق رخ می‌دهد. مهم‌ترین شاهد این ماجرا جمله معروف پیامبر در وصف امیرالمؤمنین است که بنابر منابع اهل سنت فرمودند: «لَمُبارِزَةِ عَلِیٍّ بنِ اَبِی طالِب لِعَمرِو ابن عَبدِوَد یَومَ الخَندَق اَفضَلُ مِن اَعمالِ اُمَّتی الی یَومِ القِیامَة؛[۵] مبارزه علی بن ابی‌طالب با عمرو بن عبدود در روز خندق برتر از عبادت تمام امتم تا روز قیامت می‌باشد.»
شخصی از ابوالهذیل از دانشمندان اهل سنت  در مورد منزلت حضرت علی علیه السلام و خلیفه اول در پیشگاه خداوند سؤال می‌کند، او در پاسخ می‌گوید: «به خدا سوگند که نبرد علی با عمرو در جنگ خندق معادل با همه اعمال و عبادات همه مهاجران و انصار بلکه از آن فراتر است؛ تا چه رسد به اعمال ابوبکر به تنهایی.»[۶]

هنگامی که حضرت امیر، عمرو را شکست داد بدون توجه به زره گران قیمت او نزد پیامبر بازگشت. عمر بن خطاب وقتی متوجه رفتار حضرت شد، پرسید: «چرا زرهش را برنداشتی؟ ‌عرب زرهی بهتر از آن ندارد.» امام در جواب فرمودند: «وقتی عمرو را زدم، با سپرش عورت خود را پوشاند؛ بنابراین خجالت کشیدم که او را با گرفتن زرهش بی‌پوشش کنم.»[۷] ابن ابی الحدید این رفتار حضرت را مقایسه می‌کند با سعد بن ابی‌وقاص که چگونه در جنگ احد به خاطر از دست دادن زره دشمن اندوهگین شد و می‌نویسد:‌ «چه قدر بین علی و سعد فاصله است.»[۸] چقدر امیرالمؤمنین مظلوم است که باید براساس حکم خلیفه دوم در گروهی شش نفر با سعد بن ابی‌وقاص و امثال او در یک مجلس نشسته، برای تعیین خلیفه سوم مشورت کنند.

اولین فدایی پیامبر
حضرت امیر علیه‌السلام بارها خود را برای حفظ جان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به خطر انداخت. مهم‌ترین آن‌ها شب «لیلة المبیت» بود که حضرت در آن شب به جای پیامبر در بستر خوابیدند. تاریخ نویسان اهل سنت گفته‌اند اولین کسی که خطاب به پیامبر عرض کرد: «جعلت فداک: جانم فدای شما» امیرالمؤمنین بود. ابوهلال عسکری نقل می‌کند حضرت علی علیه‌السلام برای اولین بار هنگام اجازه خواستن برای مقابله با عمرو بن عدود به پیامبر عرض کرد: «جُعِلْتُ فِدَاك يا رَسُولَ الله! أَتَأذنَ لِى؛[۹] فدایت بشوم ای رسول خدا، آیا به من [برای نبرد] اجازه می‌دهی؟»
آنچه گفتیم مقایسه‌ای مختصر بود از عملکرد امیرالمؤمنین نسبت به سایر صحابه در ماجرای جنگ خندق؛ اما دفتر فضائل امیرالمؤمنین تمام نمی‌شود و سخن بسیار است.

پی‌نوشت
[۱] شرح نهج‌البلاغه(ابن‌ابی‌الحدید)، ج۱۹، ص۶۱.
[۲] المغازی، ج۲، ص۴۷۱.
[۳] شرح نهج‌البلاغه (ابن‌ابی‌الحدید)، ج۱۹، ص۶۴.
[۴] المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۳۵.
[۵] المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۳۴.
[۶] شرح نهج‌البلاغه(ابن‌ابی‌الحدید)، ج۱۹، ص۶۰.
[۷] المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۳۴.
[۸] شرح نهج‌البلاغه(ابن‌ابی‌الحدید)، ج۱۴، ص۲۳۷.
[۹] الاوائل(عسکری)، ج۱، ص۴۳۸.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز:
  • آدرس صفحات وب و آدرس‌های پست الکترونیکی بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
3 + 4 =
*****