شاخصه‌های اقتصادی جامعه متمدن اسلامی

07:29 - 1401/02/27

در جامعه متمدن اسلامی اقتدار و خودکفایی اقتصادی افزون بر این که تضمین کننده‌ی استقلال همه‌جانبه برای مسلمانان است در مرحله‌ای بالاتر، با کمک به کشورهای فقیر و ضعیف می توان زمینه‌ی آشنایی آنان با آموزه‌های حیاتبخش اسلام را فراهم آورد.

شاخصه‌های جامعه متمدن اسلامی

هدف جامعه متمدن اسلامی این است که امت اسلامی، از بیگانگان در همه زمینه‌ها و ابعاد زندگی مستقل باشد. در این میان استقلال اقتصادی اهمیت خاصی دارد و مطالعه‌ی تاریخ نشان می‌دهد که کشورهای استعمارگر نیز به طور عمده از همین طریق توانسته‌اند به مقاصد سیاسی- فرهنگی خود در کشورهای دیگر دست یابند.

اسلام خواهان عزت و اقتدار تمدن اسلامی در تمامی عرصه‌ها و از جمله عرصه ‌اقتصادی است. کار و تولید به عنوان مولفه‌های اقتصادی هر تمدن، مقدمه‌ی رسیدن به این هدف است. کار و نیروی انسانی بر روی سرمایه‌های طبیعی و غیر طبیعی انجام پذیرفته است و نهایتاً به تولید منجر می‌شود. از این رو اسلام برای کار و تولید اهمیت ویژه‌ای قائل شده است و مسلمانان را به سوی آن دعوت می‌کند. آب، خاک، دریا و... از سرمایه‌های طبیعی تولید اقتصادی به شمار می‌روند. اسلام هدف از تولید را چیزی فراتر از مادیات قرار داده است و کار و تولیدی را توصیه می‌کند که علاوه بر تأمین اهداف مادی، رضایت خداوند را شامل شود. به عبارت بهتر، اهداف مادی باید در جهت رضایت و قرب الهی جهت داده شوند.  از این رو در این نوشتار تلاش داریم تا به شاخصه‌های جامعه متمدن اسلامی اشاره نماییم.

عدم وابستگی اقتصادی
در جامعه متمدن اسلامی، اسلام به دنبال این مهم است که غیر مسلمان بر مسلمان تسلط و نفوذ و سیطره نداشته باشد. این هدف، هنگامی امکان‌پذیر است که ملت مسلمان در اقتصاد نیازمند نباشد چراکه نیازمندی، همنشین اسارت و بردگی است اگرچه اسم بردگی روی آن نباشد! هر ملتی که از لحاظ اقتصاد دستش به طرف ملت دیگر دراز باشد، اسیر و برده‌ی او است. 
امیرالمؤمنین علی علیه السلام می‌فرماید: «اِحْتَجْ إِلَى مَنْ شِئْتَ تَكُنْ أَسِيرَهُ وَ اِسْتَغْنِ عَمَّنْ شِئْتَ تَكُنْ نَظِيرَهُ وَ أَفْضِلْ عَلَى مَنْ شِئْتَ تَكُنْ أَمِيرَهُ.؛[1] اى انسان اگر دست نياز و احتياج به سوى كسى دراز كردى، بى‌ترديد اسير او خواهى بود و اگر بى‌نيازى به كسى نشان دادى، همتا و نظير او خواهى شد و اگر به كسى انعام نمودى، بر او امارت و فرمانروايى خواهى داشت.» اگر ملتی کمک خواست و ملتی دیگر کمک داد، خواه ناخواه اولی بَرده، و دومی آقا است. آدمی باید در اوج جهالت و حماقت باشد که نتواند به این درک برسد که سلامت بنیه اقتصادی مرهون اقتصاد مستقل است و اقتصاد مستقل یکی از شرایط حیات ملی است.

اقتصاد سالم و پویا
جامعه‌ی پرتلاش و پویا و سالم در گرو رسیدگی و توجه به تمام ابعاد و زوایای زندگی افراد آن است. اقتصاد نیز یکی از شالوده‌های اساسی اجتماع است. اقتصاد ناسالم، فقر عده‌‌ی زیادی از  افراد اجتماع و انباشته شدن ثروت نزد عده‌ای قلیل را به دنبال دارد که زمینه‌ای برای ایجاد ناامنی‌های بسیار در جامعه است. از اصول اولیه‌ی اقتصاد سالم قابلیت رشد و نموّ ثروت است؛ چنانکه از شرایط اولیه یک اجتماع سالم، اقتصاد سالم است. از نظر اسلام تحقق هدف‌های اسلامی بدون اقتصاد سالم قابل تأمین نیست. از نظر اسلام وابستگی اقتصادی مسلمانان مساوی با تسلط و نفوذ بیگانه بر مسلمانان است. 

خودکفایی و اقتدار اقتصادی
اسلام جامعه اسلامی را به قدرتمند شدن و قدرتمند بودن و تهیه لوازم دفاع از خود، در حدی که دشمن هرگز خیال حمله را هم نکند، سفارش کرده است. آیه «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ»[2] در واقع بیانگر این اصل اجتماعی اسلامی است. از سوی دیگر، می‌بینیم که در فقه اسلامی بر اساس سنت پیامبر صلی الله علیه و آله به چیزی توصیه شده است که آن را سبق و رمایه می‌نامند؛ یعنی شرکت در مسابقه اسب دوانی و تیراندازی به منظور مهارت یافتن در امور جنگی. خود پیامبر اکرم در این مسابقه‌ها شرکت می‌کرد. حالا اگر به اصل «وَأَعِدُّوا لَهُمْ» توجه کنیم، می‌بینیم این اصل همواره نو و زنده است؛ چه در آن زمان چه در زمان ما و چه آینده؛ اما در مورد حکم سبق و رمایه دیگر ضرورتی ندارد که چنین مسابقاتی به آن نیت پیشین برگزار شود. در این زمان می‌توان این حکم را با توجه به اوضاع زمان به شکل جدیدی به مرحله‌ی اجرا در آورد.

اسلام خواسته است مسلمانان به صورت واحد مستقلی زندگی کنند؛ نظامی مرتبط و اجتماعی پیوسته داشته باشند؛ هر فردی خود را عضو یک پیکر که همان جامعه اسلامی است بداند تا جامعه اسلامی قوی و نیرومند گردد چراکه قرآن می خواهد جامعه مسلمانان برتر از دیگران باشد. آیه‌ای از قرآن کریم ایمان را همواره همراه برتری و اقتدار دانسته و می فرماید: «وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ؛[3] شما هرگز سستی نکنید و (از فوت متاع دنیا) اندوهناک نشوید، زیرا شما فیروزمندترین و بلندترین ملل دنیایید اگر در ایمان ثابت قدم باشید.» در این آیه شریفه، ایمان، ملاک برتری قرار گرفته است.
همان‌طور که مشاهده می‌شود اسلام همان‌طور که به مسلمانان توصیه می‌نماید که جامعه‌ی خود را از لحاظ نظامی قوی و بی‌نیاز از دشمن نمایند، به همان اندازه نیز توصیه به خودکفایی و بی‌نیازی از غیر می‌نماید.

پی‌نوشت
[1].  بحارالأنوار،  ج۷۴ ص۴۲۱.
[2]. سوره انعام: آیه 60.
[3]. سوره آل‌عمران: آیه 139.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز:
  • آدرس صفحات وب و آدرس‌های پست الکترونیکی بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
19 + 1 =
*****