غدیرخم و مشروعیت اراده مردم در پذیرش نظام سیاسی

13:57 - 1403/04/03

-تعمقی اندک در محتوای آیه شریفه((بلغ ما انزل إليک))و محوریت خطبه پیامبر اکرم در پرسش از رضایت مردم در حکمرانی الهی ایشان و مکان غدیر خم به عنوان چهار راه تلاقی قبائل مختلف منطقه حجاز و مصر ، مدینه و نجد برای حضور حداکثری مردم اعم از خواص و عوام، زن و مرد، خردسال و پیر، به نوعی دال بر توجه اسلام به مشروعیت بخشی به اراده  مردم در پذیرش ولایت و تحقق نظام سیاسی بر محوریت حاکمیت امام معصوم علیه السلام می باشد.

بسم الله الرحمن الرحیم

غدیرخم و مشروعیت اراده مردم در پذیرش نظام سیاسی

موسم حج در سال دهم هجرت نقش تعیین کننده در سرنوشت سیاسی اجتماعی مسلمانان داشته است، و آخرین اصل راهبری دین مبین اسلام، یعنی جانشینی و ولایت امیرالمومنین علی بن ابی طالب به عنوان استمرار نبوت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله هنگام بازگشت مسلمانان از حج و تجمع انبوه ایشان در منطقه غدیر خم ابلاغ گردید. به این هدف که؛ مردم پس از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، دچار تردید و گمراهی نشده و در نتیجه؛ اجتماع مسلمین دچار پراکندگی و اضمحلال نشود و همچنان از معارف و حقائق بی پایان قرآن کریم توسط امام معصوم و دانشمند بهرهمند گردند.

بنابر روایتی، پس از نزول آیه ی شریفه«إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا »[1]به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله توصیه شد که ولایت امیرالمومنین را به مردم ابلاغ فرماید، اما ابلاغ حکم امامت برای پیامبر صلی الله علیه و آله بواسطه آگاهی از فساد قلب برخی از مسلمانان دنیا طلب، سخت گردید،[2] اما در ادامه در موسم حج سال دهم هجرت، آیه ۶۷ سوره شریفه مائده بر وجود مقدس پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نازل گردید، خدای متعال در آن فرمود:«یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ ۖ وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ ۚ وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ..»[3]ای پیامبر! آنچه از طرف پروردگارت برتو نازل شده است، به طور کامل (به مردم) ابلاغ کن. و اگر چنین نکنی، رسالت او را انجام نداده ای. خداوند تو را از (خطرات احتمالی) مردم، حفظ می کند. و این چنین ابلاغ ولایت و جانشینی امام علی علیه به عنوان تکمیل کننده دین اسلام بر پیامبر (ص) واجب گردید.

به اجماع مفسرین شیعه و مشهور مفسرین اهل سنت، آیه ی شریفه مذکور در مسئله ولایت و جانشینی علی علیه السلام در منطقه غدیر خم نازل شده است.ابن ابی حاتم در تفسیر القرآن العظیم به نقل از ابوسعید خدری، آیه شریفه را در شأن امیرالمومنین علی علیه السلام دانسته است.[4]ابن مردویه به نقل از ابی سعید خدری چنین روایت می کند که؛ آیه شریفه در روز غدیر خم در شآن علی علیه السلام نازل شده است.[5]حاکم حسکانی در شواهد التنزیل پس از ذکر آیه شریفه انذار می نویسد:« فقام رسول اللله بولایته یوم الغدیر خم».[6].

واقعه ی تاریخی انکار ناپذیر اجتماع مسلمین در منطقه غدیر خم در هنگام بازگشت از فریضه حج در سال دهم هجرت، در واقع گردهمایی رسمی کلیه قبائل مسلمین از مناطق مختلف حجاز، شام و یمن بوده است.غدیرخم نهر معروفی بین مکه و مدینه[۷] در سه فرسنگی جحفه که در ابتدا به غدیر غیظه و سپس به غدیر خم معروف گردید.[۸] منطقه ای مهم که محل انشعاب اهالی مصر، عراق، نجد و مدینه بوده است،[۹] و به نوعی چهار راه و محل افتراق اهالی مصر، عراق، نجد و مدینه محسوب می شد.پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله پس از اتمام حج و نزول آیه غدیر، پیامبر اکرم (ص) به بلال حبشی  امر می فرماید که به مردم اعلام کند تا در منطقه غدیر خم اجتماع کنند.بنابر دستور پیامبر اکرم(ص)، از کلیه قبائل مسلمین در منطقه غدیر خم اجتماع نمودند.روزی بسیار گرم و سوزان که مردم از شدت گرما عبایشان را در زیر پاهای خود قرار دادند. پیامبر اکرم (ص) پس از ایراد خطبه ای طولانی چنین فرمودند:«. معاشر المسلمين ألست أولى بكم من أنفسكم؟ قالوا : أللهم بلى ، قال : من كنت مولاه فعلي مولاه ، أللهم وال من والاه ، وعاد من عاداه ، وانصر من نصره ، واخذل من خذله.».[۱۰]

پس از ایراد خطبه ی پیامبر اکرم(ص) مبنی بر ولایت و جانشینی امام علی علیه السلام، عمر بن خطاب اولین کسی بود که این ولایت را به امام علیه السلام تبریک گفت.(۱۱).

تعمقی اندک در محتوای آیه شریفه((بلغ ما انزل إليك))و محوریت خطبه پیامبر اکرم در پرسش از رضایت مردم در حکمرانی الهی ایشان و مکان غدیر خم به عنوان چهار راه تلاقی قبائل مختلف منطقه حجاز ،مصر ،مدینه و نجد برای حضور حداکثری مردم اعم از خواص و عوام، زن و مرد، خردسال و پیر، به نوعی دال بر توجه اسلام به مشروعیت بخشی به اراده  مردم در پذیرش ولایت و تحقق نظام سیاسی بر محوریت حاکمیت امام معصوم علیه السلام می باشد.اما در مورد وجود عناصرمهم در لزوم توجه به اراده و حمایت مردم، واژه ابلاغ می باشد،از یک سو ضرورت ابلاغ ولایت حضرت علی علیه السلام و از سویی دیگر، مشروعیت پذیرش و بیعت مردم با فرمان الهی نقطه ی آغازین حاکمیت اسلام و تسلط احکام الهی بر جامعه می باشد. اما از حیث محتوای آیه شریفه غدیر، باید چنین مطرح نمود که؛  خدای متعال پیامبر اکرم (ص) را ملزم به بیان و ابلاغ حکمی مهم می فرماید، اهمیت حکم چنان است که؛ حتی با کلیه احکام ابلاغ شده اسلام برابری می کند، حکم ولایت علی علیه السلام که در سابق از سوی پیامبر اکرم بواسطه ی نفاق برخی از مسلمانان و دسیسه آنان برای ایجاد شکاف در جامعه با تاخیر روبرو شده بود، اما در حجه الوداع، مامور به ابلاغ گردید، ابلاغ به چه کسی؟ ابلاغ به اجتماع حداکثری مسلمین،ابلاغ ولایت امامت علی علیه اسلام از دو بعد، یعنی؛ جانشینی امام علی علیه السلام و پذیرش مردم تشکیل شده است و پذیرش مردم موجبات عینیت مکتب امامت را محقق می بخشد، که در این صورت، دین اسلام در قالب جانشینی معصوم علیه السلام پس از پیامبر اکرم و پذیرش مسلمین کامل می گردد، چنانچه خدای متعال پس از ابلاغ جانشینی علی بن ابی طالب در روز غدیر خم، آیه ((الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلَامَ دِینًا.))(۱۲) را نازل فرمود.دین اسلام در صورتی کامل می گردد که ولایت امیرالمومنین علی علیه السلام ابلاغ و در قالب پذیرش اجماع مسلمین محقق گردد.

اما از حیث محتوای خطبه پیامبر اکرم(ص) در دلالت بر مشروعیت اراده مردم،باید گفت که؛ فراز اول از خطبه پیامبر اکرم به صورت سوالی مطرح می شود، ای جماعت مسلمانان آیا از خود شما بر جانهایتان اولویت ندارم؟  خطاب پیامبر به کلیه آحاد مسلمین در غدیر دال بر مشروعیت اراده مردم در پذیرش نظام سیاسی پیامبر اکرم دارد، و حال این حکومت از نبوت به امامت منتقل می شود، و اراده مردم در تحقق آن نقش محوری دارد.انتخاب منطقه استراتژیک و معروف غدیر که چهار راه مشهور و محل افتراق اهالی حجاز، مصر، مدینه و نجد بوده است، دال بر اهمیت حضور حداکثری مردم در رویارویی با حکم الهی امامت و جانشینی امیرالمومنین علیه السلام دارد، در این اجتماع خواص و عوام به طور گسترده و در جمعیتی بسیار انبوه حضور یافتند تا در پذیرش امامت علی علیه السلام به عنوان کامل کننده دین مبین اسلام مشارکت کنند.

 

 

 

[1].سوره المائده: ۵۵.

[2].مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، موسسه الوفاء، ج٣٧، ص١٥٦/ ٤٠.

[3]سورة المائده: ۶۷.

[4] ابن ابی حاتم، عبدالرحمن، تفسیر القرآن العظیم، مکتبة نزار، ج4، ص122.

[5] ابن مردویه، مناقب علی بن ابی طالب، دارالحدیث، ص239.

[6] حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، موسسه طبع و نشر، ج1، ص256.

[۷] امینی،عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، ج1، ص8.

[۸] مالکی، علی بن محمد، الفصول المهمه فی معرفه الائمه، دارالحدیث، ج1، ص246.

[۹] امینی،عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، ج1، ص10.

[۱۰] همان، ج۱، ص۸.

۱۱.رازی، فخرالدین، التفسیر الکبیر، ج۱۲، ص۴۰۱

۱۲.سوره المائده: ۳.

 

کلمات کلیدی: 

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز:
  • آدرس صفحات وب و آدرس‌های پست الکترونیکی بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
11 + 1 =
*****