شرح دعای روز یازدهم ماه مبارک رمضان

14:47 - 1398/02/27

چکیده: خدایا محبت و اشتیاق به نیکی کردن را در دلم قرار بده.

 دعای روز یازدهم ماه مبارک رمضان

‌‌ ‌احسان سه معنا دارد:۱.انجام دادن کار نیک؛ ۲.نیکی کردن به دیگران؛ ۳.انجام دادن نیکو و شایسته یک کار در‌شکل کامل آن.
احسان به‌معنای اول
«الَّذينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ الْكاظِمينَ الْغَيْظَ وَ الْعافينَ عَنِ النَّاسِ وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنينَ؛[آل عمران/134]آن كسان كه در توانگرى و تنگدستى انفاق مى‏كنند و خشم خويش فرومى‏خورند و از خطاى مردم درمى‏گذرند. خدا نيكوكاران را دوست دارد».
احسان به‌معنای دوم
در پاره‌ای دیگر از آیات، بدون تعیین مصادیق نیکی، به نیکی کردن به دیگران(معنای‌دوم) امر و سفارش شده است. «وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَ بِذِي الْقُرْبى‏ وَ الْيَتامى‏ وَ الْمَساكينِ وَ الْجارِ ذِي الْقُرْبى‏ وَ الْجارِ الْجُنُبِ وَ الصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَ ابْنِ السَّبيلِ وَ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالاً فَخُورا؛[نساء/36]خداى را بپرستيد و هيچ چيز شريك او مسازيد و با پدر و مادر و خويشاوندان و يتيمان و بينوايان و همسايه خويشاوند و همسايه بيگانه و يار مصاحب و مسافر رهگذر و بندگان خود نيكى كنيد. هرآينه خدا متكبران و فخرفروشان را دوست ندارد»
احسان به‌معنای سوم
احسان به‌معنای انجام دادن نیکو و شایسته یک کار در‌شکل کامل آن(معنای سوم) نیز در آیاتی به‌چشم می‌خورد. «خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ صَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَ إِلَيْهِ الْمَصيرُ؛[تغابن/3] آسمانها و زمين را به حق بيافريد و شما را تصوير كرد و نيكو تصوير كرد. و سرانجام همه به سوى اوست».

دعای روز یازدهم

بسم الله الرحمن الرحیم

«اللهمّ حَبّبْ الیّ فیهِ الإحْسانَ
خدایا دوست گردان به من در این روز نیکی را

وکَرّهْ الیّ فیهِ الفُسوقَ والعِصْیانَ
و نـاپسند بدار در این روز فسق و نافرمانی را

وحَرّمْ علیّ فیهِ السّخَطَ والنّیرانَ
و حرام کن بر من در آن خشم و سوزندگی را

بِعَوْنِکَ یا غیاثَ المُسْتغیثین
به یاریت ای دادرس داد خواهان».

درس اول: خدایا خوبی ها را برایم نیکو و زیبا جلوه نما
«اللهمّ حَبّبْ الیّ فیهِ الإحْسانَ،خدایا دوست گردان به من در این روز نیکی را

در فراز اول دعا در روز یازدهم ماه مبارک رمضان این ادعیه ارزشمند درس جدیدی را به ما آموزش می دهد. دوست داشتن خوبی ها و احسان، را از خدای متعال خواستاریم که تمایل و محبت وافری به سوی احسان و نیکی در نهان ما به وجود آورد. تا انسان انس و محبتی به نیکی ها و احسان نداشته باشد. و فاقد آن کشش درونی به سوی خوبی ها باشد نمی توان از او انتظار انجام کارهای خوب را داشته.

مفهوم شناسی احسان:
انجام دادن کار نیک، نیکی کردن به دیگران، انجام دادن شایسته کاری در شکل کامل‌آن را احسان گویند. احسان، مصدرباب افعال از ریشه «ح‌س‌ن» است.

حُسْن (مصدر و اسم مصدر) در مقابل سُوْء و سَوْء [1](بدی و بد شدن) و نیز قُبح [2](زشتی و زشت‌شدن)، به‌کار رفته و متناسب با موارد کاربرد در معنای اسم مصدری آن، مفهوم، زیبایی [3] خوبی، نیکی، شایستگی، مورد پسند و‌...را می‌رساند. این واژه و مشتقّاتی چون حَسَن، حَسَنَة، حَسَنَات، حُسْنی، محسن و اَحْسَن که در قرآن نیز فراوان آمده است [4]در وصف آن دسته از امور دینی و دنیایی به‌کار می‌رود [5]که به‌سبب داشتن گونه‌ای از زیبایی عقلی، عاطفی، حسّی و‌...می‌تواند با برانگیختن احساس خوشی، رضایت، زیبایی و تحسین در انسان، او را به خود جذب کند. [6]

کاربرد واژه احسان
واژه احسان در مقابل إساءة بوده؛«وَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَ يَجْزِيَ الَّذينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى؛[نجم/31]از آنِ خداست هر چه در آسمانها و هر چه در زمين است تا بدكاران را در برابر اعمالشان كيفر دهد و نيكوكاران را به كردار نيكشان پاداش». و دو گونه کاربرد دارد: با حرف إلی که بیش‌تر با آن به‌کار می‌رود و نیز با حرف لام و باء به‌معنای نیکی و خوبی کردن به کسی و بدون حرف اضافه، مفهوم کار نیکو کردن و نیز انجام دادن نیکو و شایسته یک کار در شکل کامل آن را می‌رساند.

حوزه معنایی احسان در قرآن:
احسان سه معنا دارد:۱.انجام دادن کار نیک؛ ۲.نیکی کردن به دیگران؛ ۳.انجام دادن نیکو و شایسته یک کار در‌شکل کامل آن.

واژه احسان به هر سه معنا در قرآن به‌کار رفته است.

احسان به‌معنای اول
معنای نخست، (انجام دادن کار نیک) به‌طور عمده در آیاتی به چشم می‌خورد که پس از بیان اموری چند، عاملان آن، محسن خوانده شده‌اند. «وَ إِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَ قُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ وَ سَنَزيدُ الْمُحْسِنينَ؛[بقره/58] و به ياد آريد آن زمان را كه به شما گفتيم: به اين قريه درآييد و از نعمتهاى آن هر چه و هر جا كه خواسته باشيد به فراوانى بخوريد. ولى سجده‏كنان از دروازه داخل شويد و بگوييد: بار گناه از ما فرو نه. تا خطاهاى شما را بيامرزيم و به پاداش نيكوكاران بيفزاييم» .« الَّذينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ الْكاظِمينَ الْغَيْظَ وَ الْعافينَ عَنِ النَّاسِ وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنينَ؛[آل عمران/134]آن كسان كه در توانگرى و تنگدستى انفاق مى‏كنند و خشم خويش فرومى‏خورند و از خطاى مردم درمى‏گذرند. خدا نيكوكاران را دوست دارد».

در این آیات، ضمن بیان مصادیق کارهای نیک، خداوند، مخاطبان قرآن را به انجام‌دادن کار نیک ترغیب کرده است.
آیاتی که با تصویر بخش‌های مهمّی از شخصیّت فکری، عاطفی و رفتاری شماری از پیامبران، آن‌ها را نمونه بارزی از مُحسنان (نیکوکاران) معرّفی می‌کند نیز در این دسته جای دارند. «وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَوى‏ آتَيْناهُ حُكْماً وَ عِلْماً وَ كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنين؛[قصص/14] چون به حد بلوغ رسيد و برومند شد، او را فرزانگى و دانش داديم و نيكوكاران را چنين پاداش مى‏دهيم.»

احسان به‌معنای دوم
در پاره‌ای دیگر از آیات، بدون تعیین مصادیق نیکی، به نیکی کردن به دیگران(معنای‌دوم) امر و سفارش شده است. «وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَ بِذِي الْقُرْبى‏ وَ الْيَتامى‏ وَ الْمَساكينِ وَ الْجارِ ذِي الْقُرْبى‏ وَ الْجارِ الْجُنُبِ وَ الصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَ ابْنِ السَّبيلِ وَ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالاً فَخُورا؛[نساء/36]خداى را بپرستيد و هيچ چيز شريك او مسازيد و با پدر و مادر و خويشاوندان و يتيمان و بينوايان و همسايه خويشاوند و همسايه بيگانه و يار مصاحب و مسافر رهگذر و بندگان خود نيكى كنيد. هرآينه خدا متكبران و فخرفروشان را دوست ندارد»

احسان به‌معنای سوم
احسان به‌معنای انجام دادن نیکو و شایسته یک کار در‌شکل کامل آن(معنای سوم) نیز در آیاتی به‌چشم می‌خورد. «خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ صَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَ إِلَيْهِ الْمَصيرُ؛[تغابن/3] آسمانها و زمين را به حق بيافريد و شما را تصوير كرد و نيكو تصوير كرد. و سرانجام همه به سوى اوست».

چنان‌که از کاربردهای قرآنی نیز بر می‌آید، فاعل احسان در معنای اخیر، محسن خوانده نمی‌شود.

جامع بودن احسان بر هر کار خیر
مطالعه و تأمّل در آیات نشان می‌دهد که احسان، مفهومی انتزاعی، و جامع هر گونه خیر و نیکی است، و  برای عرب عصر نزول، مفهومی شناخته شده بوده است سخنی که حتّی از برخی سران شرک در ستایش از آیه «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسان»[نحل/90]گزارش شده است، مؤیّد آشنایی یاد‌شده می‌باشد.[7]

البته با این تفاوت که قرآن آن را که بیش‌تر در قلمرو روابط انسانی کاربرد داشته به حوزه معنایی نسبتاً جدیدی آورده است. از‌جمله پاره‌ای از مصادیق احسان در حوزه ارتباط انسان با خدا، دین و پیامبر(صلی الله علیه وآله)می‌تواند از این قبیل باشد.

فراز دوم: خدایا بدی ها و گناه را در نظرم برایم زشت نما
وکَرّهْ الیّ فیهِ الفُسوقَ والعِصْیانَ؛و نـاپسند بدار در این روز فسق و نافرمانی را
به درستی اگر گناه و آلودگی در منظر انسان زشت و نا پسند باشد هیچگاه تمایلی به انجام آن نخواهد داشت و مرتکب گناه و عصیان نمی شد، بسیاری از گرایش ها  و تمایلات به این امور نا پسند ریشه در علاقه و زیبا جلوه نمودن گناه برای انسان دارد از اینرو یکی از کارهای شیطان زیبا جله دادن گناه و آلودگی است. « وَ إِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ وَ قالَ لا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَ إِنِّي جارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَكَصَ عَلى‏ عَقِبَيْهِ وَ قالَ إِنِّي بَري‏ءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرى‏ ما لا تَرَوْنَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ وَ اللَّهُ شَديدُ الْعِقابِ؛[انفال/48] شيطان كردارشان را در نظرشان بياراست و گفت: امروز از مردم كسى بر شما پيروز نمى‏شود و من پناه شمايم. ولى چون دو فوج رو به رو شدند او باز گشت و گفت: من از شما بيزارم، كه چيزهايى مى‏بينم كه شما نمى‏بينيد، من از خدا مى‏ترسم كه او به سختى عقوبت مى‏كند.»

دعای آخر: خدایا در این روز حرام کن بر من خشم و سوزندگی را، به یاریت ای دادرس داد خواهان.

پی نوشت ها:
[1]. ترتیب‌العین، ص‌۱۸۰، مقاییس‌اللغه، ج‌۲، ص‌۵۸، التحقیق، ج‌۲، ص‌۲۲۱‌ـ‌۲۲۲، «حسن».
[2]. لسان‌العرب، ج‌۱۳، ص‌۱۱۴؛ جمهرة اللغه، ج‌۱، ص‌۵۳۵؛مقاییس اللغه، ج‌۲، ص‌۵۸؛الصحاح، ج‌۵، ص‌۲۰۹۹، «حسن».
[3]. ↑ تاج العروس، ج‌۱۸، ص‌۱۴۰؛ اقرب الموارد، ج‌۱، ص‌۶۴۹، «حسن»؛ القاموس المحیط، ج‌۲، ص‌۱۵۶۳.
[4]. سوره نحل، آیه 67: «وَ مِنْ ثَمَراتِ النَّخيلِ وَ الْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَ رِزْقاً حَسَناً إِنَّ في‏ ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُون».
[5]. التحقیق، ج‌۲، ص‌۲۲۱‌ـ‌۲۲۲، «حسن»؛ مفردات، ص‌۱۱۹-۱۱۸؛لسان‌العرب، ج‌۳، ص‌۱۷۸‌‌۱۷۹.
[6]. بصائر ذوی التمییز، ج۲، ص‌۶۷‌؛مفاهیم اخلاقی، ص‌۲۷۸‌ـ‌۲۸۰؛ مفردات، ص۱۱۸.
[7]. مجمع‌البیان، ج‌۶‌، ص‌۵۸۷؛ تفسیر قرطبی، ج‌۱۰، ص‌۱۱۰؛۱۳۷؛ تفسیر ابن‌کثیر، ج‌۲، ص‌۶۰۴‌ـ‌۶۰۵‌.

منبع: ویکی فقه، دانشنامه حوزوی

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز:
  • آدرس صفحات وب و آدرس‌های پست الکترونیکی بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
لطفا پاسخ سوال را بنویسید.
این سایت با نظارت اداره تبلیغ اینترنتی معاونت تبلیغ حوزه های علمیه فعالیت نموده و تمامی حقوق متعلق به این اداره می باشد.